Халықаралық басылым Қазақстанның Еуразияның агроазық-түлік хабына айналу әлеуетін бағалады

Қазақстан аграрлық секторды дамыту моделін біртіндеп өзгертіп, ауыл шаруашылығы шикізатын негізінен экспорттаудан толыққанды агроазық-түлік жүйесін құруға көшуде. Бұл туралы елдің жаһандық азық-түлік қауіпсіздігіндегі рөліне арналған The World Financial Review халықаралық басылымының материалында айтылған.

Авторлар Қазақстанның ауыл шаруашылығы өндірісін ұлғайтып, экспорт географиясын кеңейтіп, қайта өңдеуге инвестиция салып және ирригациялық инфрақұрылымды жаңғыртып жатқанын атап өтеді. Елеулі жер ресурстары мен географиялық орналасуының арқасында ел Орталық Азия, Қытай, Кавказ, Таяу Шығыс және басқа да өңірлердің нарықтарына азық-түлік жеткізу мүмкіндігіне ие.

Өндіріс өсіп, егіс құрылымы өзгеруде

2025 жылы Қазақстанның ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 18,2 млрд доллардан асып, бір жыл ішінде 5,9%-ға өсті. Астық түсімі 25,9 млн тоннаны, оның ішінде бидай 19,3 млн тоннаны құрады.

Сонымен қатар өсімдік шаруашылығын әртараптандыру жалғасуда. Соңғы жылдары бидай егістігінің көлемі шамамен 900 мың гектарға қысқарса, майлы дақылдар алқабы 1 млн гектардан астамға, ал бұршақ дақылдарының егістігі 275 мың гектарға ұлғайды. Мұндай құрылым өңдеу өнеркәсібі үшін қосымша шикізат базасын қалыптастырады.

Негізгі назар қайта өңдеуге ауысуда

АӨК-ті дамытудың негізгі бағыттарының бірі — қосылған құны жоғары өнім өндірісін ұлғайту. Тарихи тұрғыдан Қазақстанның агроазық-түлік экспортының шамамен 60%-ын бастапқы өнімдер құраған, сонымен бірге ел әлемдегі ірі бидай экспорттаушылардың бірі болып қала береді.

2025 жылы Қазақстанда ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу саласында жалпы құны 230 млн доллар болатын 53 инвестициялық жоба іске қосылды. Азық-түлік өндірісінің көлемі 7,5 млрд долларға жетіп, 8,1%-ға өсті.

2026 жылғы қаңтар–сәуір айларында азық-түлік өндірісі 2,8 млрд доллардан асып, өткен жылғы деңгейден 14,4%-ға жоғары болды. Саланың негізгі капиталына салынған инвестициялар екі еседен астам өсіп, 800 млн доллардан асты.

2026 жылдың алғашқы төрт айында өңделген агроазық-түлік өнімдерінің экспорты 3,6 млрд долларға жетіп, ауыл шаруашылығы экспортының жалпы көлемінің 50%-дан астамын құрады. Үкімет өңделген өнімнің үлесін 70%-ға дейін жеткізуді мақсат етіп отыр.

Қазақстан сыртқы нарықтардағы қатысуын кеңейтуде

2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы 17 шілдеге дейін Қазақстан астық эквивалентінде 13,5 млн тонна астық пен ұн экспорттады, бұл өткен маусымның сәйкес кезеңіндегі көрсеткіштен 12,5%-ға жоғары.

Ауғанстанға жеткізілім 59%-ға өсіп, 2,2 млн тоннаға, Қырғызстанға — шамамен 40%-ға өсіп, 504 мың тоннаға жетті. Түрікменстанға экспорт 34%-ға, 210 мың тоннаға дейін, ал Өзбекстанға жеткізілім 37%-ға, 5,6 млн тоннаға дейін артты.

Бүгінде Қазақстанның ауыл шаруашылығы өнімдері 72-ден астам елге экспортталады. Негізгі бағыттардың қатарында Орталық Азия, Ауғанстан, Еуропалық одақ, ЕАЭО елдері, Түркия және Қытай бар. Соңғы бес жылда аграрлық экспорттың құны шамамен екі есеге — 3,8 млрд доллардан 7 млрд долларға дейін өсті.

Ауыл шаруашылығы техникасын локализациялау және терең өңдеу

АӨК дамуының маңызды бөлігі ауыл шаруашылығы техникасының өндірісін локализациялау болды. 2019 жылдан бері Қазақстанда тракторлар, астық және жемшөп жинайтын комбайндар, жаткалар, топырақ өңдеу техникасы, сепкіштер және басқа да техникалар өндірісі игерілді.

2025 жылғы сәуірде John Deere техникасының өндірісі басталды, ал ұзақ мерзімді өнеркәсіптік ынтымақтастық туралы стратегиялық келісімнің көлемі 2,5 млрд долларды құрады. 2025 жылы 430 бірлік техника өндірілді.

2026 жылы Väderstad, Dewulf, Lindsay Corporation, Amity Technology, Vervaet, Kuhn Group және Brandt Agricultural Products компаниялары да өндірісті локализациялауға кірісті. Қазіргі уақытта Қазақстанда ауыл шаруашылығы техникасының әртүрлі түрлерін шығаратын 10 зауыт жұмыс істейді. 2025 жылы оның өндірісі 22%-ға өсті.

Сонымен қатар ауыл шаруашылығы шикізатын терең өңдеу дамып келеді. Елде жалпы қуаты 510 мың тоннадан асатын, крахмал өнімдерін, биоэтанол және глютен шығаратын үш астық өңдеу кәсіпорны жұмыс істейді. 2029 жылға дейін жалпы құны 4 млрд доллар болатын тағы алты ірі жобаны іске асыру жоспарланған.

Олардың қатарында Астанадағы құны 320 млн доллар болатын Tiryaki Agro компаниясының крахмал, глютен және глюкоза-фруктоза шәрбатын өндіру жобасы бар. Бастапқы материалда жылына 3 млн тонна жүгері өңдеу қуаты және 1,5 млрд доллар инвестициясы бар Fufeng Group Company Limited кәсіпорны, сондай-ақ құны тиісінше 650 млн және 1,5 млрд доллар болатын Dalian Hesheng Holdings Group Co., Ltd. және Hopefull Grain & Oil Group жобалары да аталған.

Тыңайтқыштар және су үнемдеу технологиялары

Өз тыңайтқыш өндірісін дамытуға да ерекше назар аударылуда. 2027 жылға қарай Qazaq Kalium Ltd. қуаты 1 млн тонна болатын калий тыңайтқыштарын өндірудің бірінші кезеңін іске қосуды, ал 2035 жылға қарай өндіріс көлемін 12 млн тоннаға дейін арттыруды жоспарлап отыр.

2029–2030 жылдары карбамид өндіретін ірі өндірістерді іске қосу да жоспарланған. Сонымен қатар Kazphosphate SINOPEC және CNCEC компанияларымен бірлесіп фосфор тыңайтқыштарын өндіру қуатын 5 млн тоннаға дейін ұлғайтуды жоспарлап отыр. Ұсынылған жоспарларға сәйкес, 2030 жылға қарай Қазақстан негізгі тыңайтқыш түрлеріне ішкі сұранысты толық қамтамасыз етіп, оларды экспортқа шығаруды көздейді.

Жаңғыртудың тағы бір бағыты — суды үнемдеу. Ауыл шаруашылығы елдің су ресурстарының шамамен 60%-ын тұтынады, сондықтан салада заманауи суару жүйелерін қолдану кеңейтілуде.

2025 жылдың қорытындысы бойынша су үнемдеу технологияларымен қамтылған аумақ 543 мың гектарға жетті. 2026 жылы оларды тағы 163 мың гектарға енгізу жоспарланып отыр. Мұндай технологияларды одан әрі тарату жыл сайын 2,2 млрд текше метрге дейін су үнемдеуге мүмкіндік береді деп күтілуде.

Осылайша, қайта өңдеуді дамыту, аграрлық экспорттың өсуі, ауыл шаруашылығы техникасы өндірісін локализациялау, жаңа инвестициялық жобалар және су үнемдеу технологияларын енгізу Қазақстанның АӨК моделін біртіндеп өзгертуде. The World Financial Review атап өткендей, ел ауыл шаруашылығы шикізатының ірі экспорттаушысы рөлінен Еуразияның агроазық-түлік хабын қалыптастыруға қарай бет алып келеді.

Дереккөз: The World Financial Review,  2026 жылғы 12 тамыз.