02.02.2026, 09:12
Әлемдік технологияны бейімдеу Қазақстанда жылына зығырдың төрт ұрпағын алуға мүмкіндік береді
Speed Breeding технологиясы: Қазақстандағы зығыр селекциясының серпілісі
Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығының (ҰАҒБО) құрамына кіретін Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында Speed Breeding технологиясын қолдану арқылы майлы зығырды жедел селекциялау бағдарламасы басталды. Инновациялық тәсілді енгізу жергілікті климаттық жағдайларға барынша бейімделген отандық сорттарды әзірлеуге бағытталған. Майлы дақылдар зертханасының меңгерушісі Светлана Дидоренконың айтуынша, бұған дейін бұл дақыл бойынша селекциялық жұмыстар дәстүрлі түрде елдің солтүстік өңірлерінде жүргізілген, алайда оңтүстік-шығыстың топырақ-климаттық ерекшелігі мүлде өзге шешімдерді талап етеді.
Зерттеулердің өзектілігі зығырдың әлемдік егіншіліктегі стратегиялық маңызымен айқындалады. Соңғы он жылда зығыр тұқымдарының жаһандық өндірісі 50 пайыздан астам өсіп, 3,7 миллион тоннаға жетті. Ресей мен Канадамен қатар әлемдегі негізгі өндірушілердің қатарына кіретін Қазақстан да өндіріс көлемін арттыруды жалғастыруда: тек 2025 жылы республикада зығыр егіс алқаптары үштен біріне ұлғайды.
Ғылыми жоба аясында Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ мамандары Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің ғалымдарымен бірлесіп, ата-аналық формалар мен гибридті популяциялардың селекциялық құндылығын бағалауда. Зерттеуге АҚШ, Канада және Еуроодақ елдерін қоса алғанда, сегіз мемлекеттің генетикалық материалын қамтитын әлемдік коллекциядан 27 сорт енгізілген. Далалық жағдайда жүргізілген будандастырудан кейінгі зерттеу Speed Breeding технологиясын қолдана отырып, жылыжай кешенінде жалғасуда.
Жаңа әдістеменің басты артықшылығы — жарықтандыру, температура және ылғалдылық параметрлерін басқару мүмкіндігі, бұл бір жылдың ішінде өсімдіктің төрт ұрпағын алуға жол ашады. Сарапшылардың бағалауынша, бұл дәстүрлі әдістермен салыстырғанда селекциялық процесті орта есеппен 5–6 жылға қысқартады. Жедел селекция климаттың өзгеруі мен майлы дақылдарға деген сұраныстың артуы жағдайында аса маңызды болып саналатын жоғары өнімді, құрғақшылыққа төзімді, майлылығы жоғары сорттарды тезірек шығаруға мүмкіндік береді деп күтілуде.
