20.11.2026, 01:20
Қазақстанда дәнді дақылдар егісіндегі отандық тұқымдардың үлесін 43,7%-дан 80%-ға дейін арттыру жоспарлануда
2026 жылы қазақстандық тұқымдармен 6,5 млн гектар дәнді дақыл егілді, ал ҰАҒББО ғалымдары үш жыл ішінде ауыл шаруашылығы дақылдарының 109 жаңа сорты мен буданын әзірледі
2030 жылға қарай Қазақстан дәнді дақылдар егісіндегі отандық селекция тұқымдарының үлесін 80%-ға дейін жеткізуді жоспарлап отыр. Қазіргі уақытта бұл көрсеткіш 43,7%-ды құрайды. Импорттық тұқым материалына тәуелділікті азайту және елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайту мақсатында Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы (ҰАҒББО) қолайсыз ауа райы жағдайларына төзімді ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа сорттарын әзірлеуде.
2026 жылы қазақстандық тұқымдар пайдаланылған дәнді дақылдар егісінің көлемі 6,5 млн гектарға жетті. 2024–2026 жылдар аралығында бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру аясында ҰАҒББО ғалымдары аграрийлерді отандық тұқым материалымен қамтамасыз етуге бағытталған түрлі ауыл шаруашылығы дақылдарының 109 жаңа сорты мен буданын шығарды.
Селекциялық жұмыстардың нәтижелері 2026 жылғы құрғақшылық жағдайында тиімділігін көрсетті. Атап айтқанда, Ақмола облысында шамамен 150 мың гектар жерге егілген «Шортандинская 2012» бидай сорты гектарына 19–22 центнер өнім берді. Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы тауарлық егістіктерде өсірілген «Айна» сортының өнімділігі гектарына 21–25 центнерді құрады.
Дәнді дақылдармен қатар ғылыми әзірлемелер өсімдік шаруашылығының басқа бағыттарын да қамтиды. Селекционерлер ноқат, асбұршақ, жасымық және үрмебұршақтың күйзеліске төзімді 10 жаңа сортын шығарды. Бұдан бөлек, қант қызылшасы будандарының бастапқы тұқымдарын өндіру ұйымдастырылып, элиталық тұқым шаруашылықтарының қажеттілігінің 40%-ға дейінгі бөлігі қамтамасыз етілді.
Мемлекеттік сорт сынағына жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің сегіз жаңа сорты берілді. Зерттеулердің жеке бағыты Алматы апортын сақтауға арналған. Ғалымдар алманың осы сортына генетикалық талдау жүргізіп, сорттар қоспасынан құнды таза формаларды бөліп алып, оларды одан әрі сақтау мүмкіндігін қамтамасыз етті.
Ауыл шаруашылығы дақылдарының генетикалық ресурстарын сақтау мақсатында ҰАҒББО жүйесінде температуралық режимі –10 °C болатын, 100 мың үлгіні сақтауға арналған заманауи криобанк құрылды. Сонымен қатар әртүрлі климаттық аймақтардың ерекшеліктерін ескере отырып, топырақ пен ресурстарды үнемдейтін технологиялар әзірленді. Алматы облысы үшін органикалық егіншіліктің цифрлық карталары дайындалып, тұқым материалын сауықтыруға арналған биологиялық құрамдар жасалды.
Ғылыми зерттеулер мал шаруашылығы саласында да жүргізілуде. Мамандар ДНҚ банктерін қалыптастырып, сауылатын биелерге, адай типіндегі және қостанай тұқымындағы жылқыларға генотиптеу жүргізді. Сонымен қатар қазақтың ақбас және әулиекөл тұқымдарына жататын ірі қара малдың мыңдаған биологиялық үлгісі жиналды.
Қой шаруашылығын дамыту үшін ғалымдар биязы жүнді және еділбай қойларының генетикалық құндылығын есептеуге мүмкіндік беретін арнайы бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірледі. Ара шаруашылығында жергілікті ара популяцияларының 800 үлгісіне геномдық зерттеулер жүргізілді.
Қазіргі уақытта ҰАҒББО құрылымында 2 050 зерттеуші жұмыс істейді. Ғылыми далалық тәжірибелер жүргізу үшін орталықтың жалпы ауданы 2,5 мың гектардан асатын жер учаскелері бар.
ҰАҒББО жүйесіндегі ұйымдардың еншісінде 526 патент және 47 халықаралық жоба бар. Аяқталған 679-дан астам ғылыми әзірлеменің 149-ы практикалық өндіріске енгізілді, бұл олардың жалпы санының 22%-ын құрайды.
Зерттеу нәтижелері Қазақстанның тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарында қолданылуда. Ет өңдеу саласында «Байсерке-Агро», Meat Processing and Service компаниялары және Ақтөбе ет кластері ірі қара мал ұшаларын мүшелеу мен сүйектен ажыратудың халықаралық стандарттарын енгізді.
Сүт өнеркәсібінде де ғылыми әзірлемелер жүзеге асырылуда. Павлодарлық «Ақжар Өндіріс» агрофирмасы ешкі сүті негізінде пробиотикалық ақуыз өнімін шығаруды ұйымдастырды. «Зеренда» шаруа қожалығы осы өнімді балалар тағамын өндіру үшін пайдаланады.
Ғалымдар өсімдік тектес баламалы азық-түлік өнімдерін жасауға да ерекше көңіл бөлуде. Әзірлемелер салауатты тамақтануға деген әлемдік сұранысты және өсімдік негізіндегі сусындар нарығының жыл сайынғы 5–7% өсімін ескере отырып жүргізілуде.
Ақмола облысында бидай, сұлы, арпа, күріш және амаранттан дайындалатын гидролизденген өсімдік сусындарының бес түрін өндіру жолға қойылды. Бұдан бөлек, қазақстандық мамандар ет котлеттері мен ысталған өнімдердің өсімдік негізіндегі баламаларын, сондай-ақ балаларға арналған йогурттарды әзірледі.
«Алматы нан» кәсіпорнында арнайы ашытқылар негізінде тұтас дәнді нан пісіру және жартылай фабрикаттар өндіру үшін ғылыми рецептуралар қолданылады. Ал BIO elite компаниясы жаңғақ пен жемістен жасалған батончиктердің бес түрінен тұратын өнім желісін іске қосты.
Осылайша, қазақстандық ғалымдардың әзірлемелері ауыл шаруашылығы өндірісінде де, тамақ өнеркәсібінде де қолданылып келеді. Жаңа сорттар аграрийлерге күрделі климаттық жағдайларда өнімділікті қамтамасыз етуге көмектессе, ғылыми технологияларды енгізу өңдеуші кәсіпорындарға ішкі нарыққа арналған жаңа өнімдерді шығаруды игеруге мүмкіндік береді.

