Импорттық демпинг пе, әлде салық реформасы ма: Төлеутай Рахымбеков Қазақстандағы қайта өңдеуді қалай құтқаруды ұсынады

Ұлттық құрылтайдың отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев елдің азық-түлік қауіпсіздігі үшін аса маңызды мәселені көтерді: отандық ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеушілер тең емес бәсекелестік жағдайында қалып отыр. Негізгі қауіп — ЕАЭО елдерінен келетін субсидияланған импорттың агрессивті экспансиясы, ол қазақстандық бизнесті ішкі нарықтан ығыстырып жатыр.

Аграрлық сарапшы Төлеутай Рахымбеков қазіргі жағдайды талдай отырып, шетелдік өндірушілердің (ең алдымен ресейлік компаниялардың) басымдыққа ие болуының басты себебі — олардың өнімінің өзіндік құнының төмендігі екенін атап өтеді. Бұл фактор оларға Қазақстан дүкендерінің сөрелерінде үстемдік етуге ғана емес, сонымен қатар ішкі өндірістің дамуына кедергі келтіруге мүмкіндік береді.

Сарапшының пікірінше, қалыптасқан теңсіздікті жою үшін мемлекет саланы қолдау тәсілдерін түбегейлі қайта қарап, экономикалық одақтағы бәсекелестермен бірдей жағдай жасауы қажет.

Мәселені жүйелі түрде шешу үшін екі негізгі құралды енгізу ұсынылады:

1. Шикізат өндірісін тікелей субсидиялау.
Сарапшы ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне өнімді жөнелту сәтінде төлем жасауды ұсынады. Бұл механизм барлық бағыттарды қамтуы тиіс: қайта өңдеуге, экспортқа және ішкі нарыққа жеткізу. Импорт үлесі аса жоғары сегменттерге — әсіресе көкөніс пен жеміс-жидекке — ерекше назар аудару қажет.

2. ҚҚС-тан толық босату.
Нүктелік жеңілдіктердің орнына Рахымбеков «өндіріс — қайта өңдеу — өткізу — экспорт/импорт» тізбегінің бүкіл бойында қосылған құн салығын толық алып тастауды ұсынады.

Айта кету керек, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ҚҚС төлеу міндетін қайта өңдеушілерден сауда желілеріне көшіру күткен нәтижені бермеді. Сарапшы мұны салықтың бәрібір түпкілікті өнімнің бағасына қосылып, тұтынушыға жүктелуімен және отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін төмендетуімен түсіндіреді.

Бизнесті тікелей қолдаудан бөлек, ҚҚС-ты жою нарықты заңдастырудың қуатты құралына айналуы мүмкін. Сарапшының бағалауынша, ауыл шаруашылығы өнімдері айналымындағы «көлеңкелі» сектордың үлесі 70–75 пайыздан асады.

Ұсынылған шаралардың күтілетін нәтижелері:

— Делдалдарды жою: фермер мен зауыт арасындағы тікелей байланыс «сұр» дилерлердің қызметін экономикалық тұрғыдан тиімсіз етеді.
— Бағаның төмендеуі: ҚҚС-тың өзіндік құннан алынуы халық үшін бағаның тікелей төмендеуіне әкеледі.
— Экспортқа шығу: ресейлік әріптестермен тең жағдай жасау қазақстандық кәсіпорындарға өндірісті тиімді кеңейтіп, сыртқы нарықтар үшін күресуге мүмкіндік береді.

Осылайша, тікелей субсидиялау мен салықтық режимді жеңілдетуге көшу отандық қайта өңдеуді сақтап қалудың ғана емес, оған сапалы өсім серпінін берудің жалғыз жолы ретінде қарастырылады.