24% өсім: Қазақстан өсімдік майын өндіру мен экспортын арттыруда

Қазақстанда майлы дақылдарды қайта өңдеу саласында бұрын-соңды болмаған серпіліс байқалуда. 2025 жылдың алғашқы жеті айында өсімдік майының өндірісі бір ширекке жуық өсті. Бұл – егіс алқаптарының рекордтық деңгейде кеңеюінің және шаруалардың табыстылығы жоғары дақылдарға бет бұруының тікелей нәтижесі.
Қаңтар–шілде айларындағы өндірістік көрсеткіштер айтарлықтай ілгерілеуді көрсетті. Қазақстан кәсіпорындары 521,2 мың тонна өсімдік майын өндірді, бұл өткен жылғы сәйкес кезеңдегі 420,5 мың тоннадан 24% артық. Негізгі өсім драйвері дәстүр бойынша күнбағыс майы болып отыр: оның өндірісі 24,5%-ға өсіп, 367,8 мың тоннадан 457,7 мың тоннаға жетті.

Бұл оң үрдіс 2024 жылғы жетістіктердің жалғасы. Өткен жылы елде барлығы 753 мың тонна өсімдік майы өндіріліп, 2023 жылғы көрсеткіштен (672,1 мың тонна) 12%-ға артық болды. Сол кезеңде күнбағыс майының өндірісі одан да жоғары қарқынмен – 18,3%-ға өсті.

Пайдаланылмаған әлеует және экспорттың өсуі
Айтарлықтай көлемге қарамастан, салада одан әрі өсуге үлкен мүмкіндік бар. Қазіргі таңда республикада жыл сайын 4,7 млн тонна майлы дақыл өңдеуге қабілетті 88 зауыт жұмыс істейді. Алайда Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, олардың орташа жүктемесі небәрі 35% шамасында. Бұл жеткілікті шикізат болған жағдайда дайын өнім өндірісін еселеп арттыруға болатынын көрсетеді.
Ішкі өндірістің өсуіне сыртқы нарықтағы жетістіктер де серпін беруде. 2024 жылы Қазақстан өсімдік майын экспорттауды 29%-ға арттырды. Қазақстандық өнімнің негізгі сатып алушылары – Қытай (барлық жеткізілімнің 42,4%-ы) және Өзбекстан (35,4%). Одан кейін Тәжікстан (12,7%), Ауғанстан (3,2%), сондай-ақ Қырғызстан, Латвия және Түрікменстан орналасқан.

Шаруалар майлы дақылдарға басымдық беруде
Өндірістік серпілістің негізі – фермерлердің егіс алқаптарын ұлғайту жөніндегі стратегиялық шешімі. 2025 жылы майлы дақылдардың егіс көлемі 1,055 млн гектарға (36%-ға) артты. Шаруалардың басты таңдауы күнбағыс болды: оның егіс көлемі 481 мың гектарға ұлғайып, тарихи максимумға жетті. Сондай-ақ зығыр (+376 мың га) мен рапс (+173 мың га) да айтарлықтай өсім көрсетті.
Күнбағыс егістігін ең көп арттырған өңірлер – Павлодар облысы (+136 мың га), Қостанай облысы (+109 мың га), Солтүстік Қазақстан облысы (+65 мың га) және Ақмола облысы (+46 мың га).
Көрініп тұрғандай, қазақстандық шаруалар дәстүрлі дақылдарға қарағанда табыстырақ майлы дақылдарға барған сайын көбірек көңіл бөлуде. Бұл үрдіс ауыл шаруашылығын әртараптандыруға бағытталған мемлекеттік саясаттың тиімділігін дәлелдеп қана қоймай, елдің жаһандық азық-түлік нарығындағы жаңа мүмкіндіктерін ашуда. Өңдеу қуаттарының зор әлеуетін ескерсек, қазіргі өсім – үлкен жолдың басы ғана болуы мүмкін.