341 миллиардтық қарыз шұңқыры: Мәжіліс депутаты фермерлерге берілетін субсидияларға қатысты жағдайды сынады

Қазақстанның аграрлық секторы орасан зор қарыздың құрсауында қалды. 1 қазандағы жағдай бойынша фермерлерге 341 миллиард теңге субсидия төленбеген. Жағдай өте күрделі. Бұл қомақты соманың 136,5 миллиарды — өткен жылдардан бері келе жатқан «ескі» қарыздар.

Бұл алаңдатарлық статистиканы Мәжіліс отырысында депутат Мархабат Жайымбетов ҚР Премьер-министрі Олжас Бектеновке тікелей сауал жолдау барысында мәлімдеді.

Бұл жаңа мәселе емес. Жайымбетовтің айтуынша, ауыл шаруашылығы өндірушілері алдындағы қарыз 2023 жылдан бері белсенді түрде жинақталып келеді. Депутат атап өткендей, фермерлер келісімнің өз бөлігін орындады: «егін екті, өнім жинады, несиелерін жапты». Олар мемлекеттік бағдарламалардың барлық талаптарын орындады. Енді кезек мемлекетте, алайда ол өз міндеттемелерін орындауға асығар емес.

Жайымбетов уақытылы қаржыландырмауды «созылмалы ауру» деп атады. Сандар мұны растай түседі. Мысалы, 2025 жылға жоспарланған 87,8 млрд теңгенің тек 11,6 млрд-ы ғана аграршыларға жеткен. Мемлекеттік резервте де осындай жағдай: бөлінген 80 млрд теңгенің жартысынан сәл азы ғана — 36,3 млрд теңгесі игерілген.

Депутаттың пікірінше, мәселенің түпкі тамыры 2023 жылы қабылданған шешімде жатыр: субсидия шығындары жергілікті бюджеттерге «түсірілген». Бірақ көптеген өңірлерде бұған ақша жоқ. Олардың басым бөлігі — дотациялық және төлемдерді қамтамасыз ете алмайды.

Нәтижесінде тұйық шеңбер пайда болады: ағымдағы жылдың қаражаты өткен жылдардың «тесігін жамауға» кетеді де, жаңа өтінімдер қаржыландырусыз қалады. Депутат Мәжілістің бюджет комиссиясының отырысында басқа салаларда да осындай мәселе бар екені мойындалғанын атап өтті. «Шешілмеген мәселені жергілікті бюджетке жүктеуге болмайды», — деді ол.

Бірақ қарыздар — мәселенің жартысы ғана. Жайымбетовтің айтуынша, несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялау мәселесі де өзекті. Қағаз жүзінде фермерлерге жеңілдікті 6% уәде етілген. Шындық қандай? Оларға жылдық 22% немесе одан да жоғары мөлшерлемемен қарыздарға қызмет көрсетуге тура келеді.

Депутат «қосымша жүктеме» деп атаған бұл жағдай бизнеске ауыр соққы болып тиюде. Ол кассалық алшақтықтарды тудырады, бұл өз кезегінде жұмысшылардың жалақысының кешіктірілуіне және салық бойынша бюджет алдындағы қарыздың өсуіне әкеледі.
Бұдан тек агрокәсіпорындар ғана зардап шекпейді. Банк пайыздарына қысылған фермер жеке қосалқы шаруашылықтардан сатып алынатын шикізатқа әділ баға төлей алмайды. Бұл барлық ауыл тұрғындарының табысына әсер етеді. «Яғни, субсидиялаудың кешігуі ауыл халқының әл-ауқатын арттыру жөніндегі мемлекеттік саясаттың беделіне нұқсан келтіреді», — деп түйіндеді депутат.
Ол бұл мәселе жауапты тұлғаларды, мерзімдерді және ең бастысы, қаржыландыру көздерін нақты анықтай отырып, дереу араласуды қажет ететінін атап өтті.

Мархабат Жайымбетов өз сауалында үкіметке төрт нақты ұсыныс жасады:
* Субсидиялар мен өтемақылар бойынша барлық қарыздарды өңірлер бойынша бөле отырып, өтеудің нақты кестесін анықтау және, ең бастысы, жариялау.
* Мәжіліс депутаттарына 2023–2025 жылдардағы қарыздар туралы — өңірлер, субсидия түрлері және нақты төлем мерзімдері бойынша толыққанды ақпарат беру.
* Жаңа бюджетті бекіткенге дейін үкімет резервінде өткен жылдардағы барлық қарызды толық жабу үшін қаражат көздеу.
* Аграршыларға мәселенің қалай шешіліп жатқаны және ақшаларын қашан алатыны туралы ашық әрі шынайы ақпарат беруді қамтамасыз ету.